Learning to Listen, Struggling to Hear: Katie Mitchell’s Cow / Deer

 

There are directors who have gotten us accustomed to treading on unconventional paths. They have trained us to expect the unexpected, the off-the-beaten-track. And we appreciate them, not because we always agree with them, but because they leave something behind: an idea, an unease, a trace that pushes the viewer to wonder, to question, to think.

The English director Katie Mitchell clearly belongs to this special category of probing, demanding, and perpetually restless creators who stubbornly reject convention and seek new ways to converse with a world in constant transformation. That’s why every new work she creates raises expectations. Even when a member of the audience feels those expectations have not been completely fulfilled, this does not diminish the value of her work; it simply reminds us that even major artists do not operate only in peaks.

Human / Nature

The relationship between human beings and their environment has been at the heart of Mitchell’s work for years. She consistently takes risks in her attempt to reinvent ecological theatre, its necessary tools, and its spaces, from Atmen, in which performers generated the electricity needed for the performance live on stage, to 2071: The World We'll Leave Our Grandchildren, where she turned a scientific lecture on the climate crisis into a theatrical event, and  A Play for the Living in a Time of Extinction, part of a broader experiment on sustainable theatre production.

These risks are both material, in the form of recycled sets, green-friendly choices and reduced carbon footprint, and narrative, as Micthell repeatedly engages with the crisis of biodiversity, species extinction, and the human–ecosystem relationship. She believes that theatre need not rely on text or classical dramaturgical structures in order to be political and communicative. For her, form, sound, space, and our relationship to the natural environment can themselves constitute political discourse. Indeed, this is what she attempts in her latest work, with the simple yet revealing title Cow / Deer, created in collaboration with playwright Nina Segal and sound artist Melanie Wilson. It’s a bold, timely project with a clear intention, and it marks the first collaboration between Greece’s National Theatre, as co-producer, and the Royal Court, the cradle of contemporary British playwriting. The Greek version is staged by Irini Fanarioti, who spent time in London during the development of the production.

To the Point: What is it About?

The performance presents itself as a work without words, an attempt to represent a non-human world through sound and gesture. The intention is compelling and entirely consistent with Mitchell’s ecological and aesthetic vision. The obstacles, however, are significant, and the questions raised are inevitable. Thus, the viewer may wonder if the performance manages to realize this ambition, if it is convincing and whispers what cannot be heard, or if it instead remains at the level of a strenuous stylistic exercise.

The Scenic Environment, and Some Questions

Entering the Nikos Kourkoulos stage of the National Theatre in Athens, the audience encounters a set resembling an outdoor agricultural laboratory, realized as bundles of hay which serve as platforms for producing sounds, a water tank filled with pebbles, scattered objects and microphones. The lighting is low and largely unchanged from start to finish.

While we’re prepared for a wordless experience, almost immediately after the performance begins, the upper part of the stage displays short narrative cues, like silent-film intertitles or alternatively like a Brechtian intervention, similar to chapter headings that foreshadow the unfolding narrative, for example, “We wonder what happens next?”  This choice, though helpful in terms of communication, undermines the purity of the silence promised by the creators.

However, if the goal is to activate our hearing and provide an acoustic immersion, one wonders why the spectator needs surtitles which function as explanatory crutches. So, for example, if we removed the words, could we still follow the action? Could we understand the cow’s age or her pregnancy? Could we discern the narrative episodes, the spaces of action, the complex and varied biorythms of the forest and the animals that shape them?

What I sensed was that the performance implicitly admits that it doesn’t quite trust the audience, that without words we would understand nothing, and perhaps this is the case. Yet the use of surtitling limits the power, the challenge and the clarity of the experience.

I was also troubled by the choice to focus on only two animals, one of which lives on an organized farm, already within human culture. I wonder if this choice is sufficient for us as spectators to find a point of entry into the vast, wild natural world and inhabit it imaginatively, to feel it but not necessarily understand it, within less than sixty minutes.

The Attempt to Listen

The four performers, Alexandros Zotai, Christos Thanos, Ioanna Toubakari, and Korina Kokkali, operate like a tightly unified, well trained orchestra of sound production. Pebbles, ropes, hot water bottles, watering cans, herbs being ground, snapping branches, hay, water, rustling leaves, the sudden flight of birds, even a balloon bursting to signify the cow’s giving birth, all merge to create a handmade environment, a performative, mechanical score of precision and perfect coordination.

As the play progresses, however, the sounds begin to resemble one another; the rhythm flattens, as does the intensity, and the dramaturgical arc becomes blurry. Although the performance asks us to drift and surrender ourselves to its sonic allure, it doesn’t quite create the conditions for us to do so, not even with our eyes closed, as I tried.  The play also fails to generate the pleasurable sense of anticipation and the experience of escalating or expanding time. Instead, it moves along a steady line, without the necessary curves, and where they do appear, they aren’t easily perceptible.

The only exception is the recorded noise of machines, cars, airplanes and agricultural equipment, where the sounds truly make their piercing, distinct presence felt and thus provide a sonic commentary on humanity’s destructive presence. This intervention creates a sense of intensity and perhaps even threat.  Unfortunately, it is not enough to save nearly an hour of acoustic monotony.  

Since the performance is already anthropocentric, with four actors producing handmade sounds, it might have been more effective to use, alongside the objects, the human voice. The attempt to present a purely natural setting seems highly unnatural, when the actors themselves stand visibly before us, producing the illusion of nature and its soundscapes.  With the voice or in combination, the material would have been richer, including breaths, vibrations, cries, choices, crescendos, tones and semi-tones, a bodily energy that could give life to the project. What we saw instead relied more on technique than the project itself could support.

The Political Statement and Its Limits

From the outset, the opposition between so-called innocent nature and destructive humanity clarifies the political and social orientation of the performance. I understand Mitchell’s concern regarding the imbalance in this relationship. But the almost idealized and idyllic picture of nature presented here, like a new pastoral Arcadia of the 21st century being invaded by the noise of cities, oversimplifies a far more complex and expansive issue involving two jungles: the animal kingdom and the urban world, each governed by its own laws.

At the same time, Mitchell has stated she seeks a feminist reading of the performance. I assume she refers to the old tradition of linking nature, fertility and female experience: the earth gives birth as women give birth; wild nature is to be tamed, analogous to the women whom the organized system of patriarchy once sought to control. Although this is an interesting possibility, the performance itself offers neither time nor sufficient material nor real space for this kind of vertical reading to develop, especially when the protagonists are two extremely vulnerable female animals. Many of these old conceptual parallels have lost much of their force. The feminist movement, at least in the West, has won many of those more basic battles and has shifted the discussion elsewhere.

A Draft Rather Than a Full Performance

In my view, Cow / Deer feels more like a draft than a fully realized performance. It is  as if we’re watching a very interesting experiment that stopped before finding its final form, before gaining personality, before deciding what exactly it wants from the audience. The necessary narrative coordinates are missing, those that would allow the spectator to walk, imaginatively, within its world. Imagination, the most crucial tool when words are absent, is not effectively activated. The sonic events are clearly interesting, but they do not evoke genuine emotion. The entire experience oscillates somewhere between exercise, trial, and installation, without achieving the completeness of any.

And Yet Something Remains

Despite these weaknesses, however, I cannot claim the performance lacks value. It may not have won me over, but I remember it clearly. And that strange fact means something. Perhaps it left me with something I haven’t yet realized.

And with that final thought, I recommend to everyone to go and see it: to hear the world in ways words cannot capture; to remember that listening is an art and an adventure.

Go see it, for a remarkable artist unafraid to push boundaries.

Note: Originally published in Theatre Times, January 2026

Share:

Το θέατρο σε καιρούς ερειπίων

 


 



Είναι πάρα πολύ δύσκολο να προσπαθήσει κανείς να μιλήσει, πόσο δε μάλλον να εκλογικεύσει, τα όσα συμβαίνουν γύρω μας.

 

Πόλεμοι, εκτοπισμοί, θεσμικές εκτροπές, καταβαραθρώσεις βεβαιοτήτων, αμφισβητήσεις ορίων και συνόρων, κοινωνικές και οικολογικές καταρρεύσεις, βία παντός τύπου. Ουκ έστιν τέλος. Παντού ερείπια, κυριολεκτικά και μεταφορικά. ερείπια πόλεων, σωμάτων, λέξεων, ιδεών και ιδεολογιών, συστημάτων πίστης. Ερείπια σε ένα κόσμο που κάποτε υποσχέθηκε μέλλον και τώρα παρακολουθεί σαστισμένος τη βουβή εξάντληση της καθημερινότητας. Ένας ξεχαρβαλωμένος κόσμος, ένας κόσμος χωρίς κανένα συνεκτικό κέντρο, ένας κόσμος όπου η ελπίδα φαντάζει όνειρο απατηλό. Και είναι πολύ λογικό να διερωτηθεί κάποιος:

 

Μπορεί η τέχνη, και ειδικά η τέχνη του θεάτρου, να σταθεί απέναντι σε έναν κόσμο διαρκούς εκτροχιασμού της λογικής, της ηθικής, του ήθους, της δικαιοσύνης, του ανθρωπισμού, του διεθνούς δικαίου;

 

Μπορεί να μιλήσει για τη φρίκη, τον πόνο, την καταστροφή, την αδικία, χωρίς να τα απλοποιήσει ή να τα εκμεταλλευτεί προς ίδιον όφελος;

 

Μπορεί να σταθεί ενώπιον της κατάρρευσης των αξιών, χωρίς να καταρρεύσει μαζί τους, να γίνει και αυτή ένα ερείπιο;

 

Μπορεί να αντιμετωπίσει τον πολιτισμό ερειπίων, όχι μόνο με την έννοια των υλικών ή θεσμικών καταρρεύσεων, αλλά και των ιδεολογικών και υπαρξιακών καταρρακώσεων.

 

Σε εποχές όπου η δημοκρατία φθίνει, οι δικτατορίσκοι αυξάνονται με ανησυχητική ταχύτητα και η πολιτική μετατρέπεται από όλους τους εμπλεκόμενους σε διαχείριση φόβου και περίτεχνου θεάματος, σε πίνγκ πονγκ αντιφάσεων και αντιδικιών, ψεύτικων υποσχέσεων και ανερυθρίαστης αγραμματοσύνης, τι δυνατότητες έχει άραγε το θέατρο, ως κομμάτι της κοινωνίας, να αρθρώσει λόγο ισχυρό και επιδραστικό; Τι αποτύπωμα μπορεί να αφήσει επάνω σε ένα πλανήτη ερειπίων; Μπορεί να σταθεί; Και πώς; Ιδού η πρόκληση.

 

Μια πρώτη απάντηση θα μπορούσε να διατυπωθεί κάπως έτσι. Όπως η ποίηση δεν έσωσε κανένα από τους θαλάμους του Άουσβιτς, έτσι και το θέατρο δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, να αναστηλώσει ή να αναπαλαιώσει τα ερείπια, τουλάχιστον όχι με τρόπους άμεσους, νομοθετικούς ή θεαματικά μεταμορφωτικούς.

 

Σε εποχές όπου στη ζωή του ανθρώπου κυριαρχούν άλλα μέσα ενημέρωσης, ψυχαγωγίας και διαμόρφωσης συνειδήσεων, το θέατρο δεν έχει πια τη δύναμη που απολάμβανε κάποτε. Σίγουρα δεν είναι «διακοσμητική» προσθήκη στην καθημερινότητα των πολιτών. Έχει τη θέση του στα κοινά και το καλύτερο που μπορεί να ελπίζει, εννοείται πάντα στα χέρια εκείνων των ικανών που το υπηρετούν με γνώση, συνέπεια, ήθος και πάθος, είναι να αλλάξει, έστω και λίγο, τον τρόπο που στεκόμαστε μέσα στα ερείπιά του κόσμου, τον τρόπο που τα κοιτάμε, που στοχαζόμαστε, που ακούμε, που θυμόμαστε, που αξιολογούμε.

 

Μπορεί το θέατρο να μην είναι σε θέση να αλλάξει μια πολιτική απόφαση ή να ανατρέψει ένα καθεστώς, άλλωστε δεν είναι μηχανισμός εξουσίας, ούτε εργαλείο στρατηγικής, μπορεί όμως να κλονίσει βαθιά ριζωμένες και στρεβλές βεβαιότητες, να αναδείξει το αθέατο, να θέσει δύσκολες ερωτήσεις.

 

Η αποστολή του θεάτρου, με άλλα λόγια, δεν είναι να παρηγορεί αλλά να ενοχλεί. Ο ρόλος του δεν είναι να σώζει κόσμο (και να το θέλει δεν μπορεί), αλλά να θέτει το κοινό απέναντι στις ευθύνες του και σε ό,τι προσπαθεί να αγνοήσει: την κλιματική καταστροφή, την παγκόσμια ανισότητα, τη βία, την κρίση ταυτότητας, τη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου. Και κάνοντας όλα αυτά κάπου στο βάθος να ψιθυρίζει ταυτόχρονα την ελπίδα.

 

Και αυτό, όσο μικρό κι αν φαίνεται, είναι ο τρόπος που όλα αρχίζουν να αλλάζουν. Ειδικά σε εποχές ακραίου απομονωτισμού, εγωκεντρισμού, λήθης και εκκωφαντικού θορύβου χωρίς ουσία, είναι μια μέγιστη μορφή πολιτικής πράξης αλλά και ευθύνης.

 

Περί θεάτρων και κρίσεων

Η ιστορία έχει δείξει ότι το θέατρο δεν ευδοκιμεί σε συνθήκες κανονικότητας. Το θέατρο είναι ένας περίεργος, ιδιαίτερος «ζωντανός» οργανισμός, ο οποίος όταν όλα μαραίνονται, όταν όλα ερημώνουν και διαλύονται, αυτό ανθίζει, θεριεύει, αναπνέει πιο δυνατά. Η αστάθεια, η ρήξη, η μετατόπιση, η αμφισβήτηση είναι τα καύσιμά του, και όσο πιο πολύ βαθαίνει η κρίση, όσο πιο πολύ πληθαίνουν τα ερείπια των πολιτισμών, άλλο τόσο αυτό σηκώνει το «λοξό» του βλέμμα. Όταν οι λέξεις δεν φτάνουν, το σώμα (του) μιλά. Όταν οι θεσμοί σωπαίνουν ή στρεβλώνουν, η σκηνή (του) γίνεται χώρος αντίστασης, ανίχνευσης, καθρέφτης τραυμάτων, φωνή διαμαρτυρίας, αλλά και χώρος παρηγοριάς, γίνεται τόπος αναπνοής και ανάτασης. Μεταμορφώνεται.. Ρισκάρει. Απελευθερώνεται. Ξαναγίνεται πράξη επείγουσα, μια κατασκευασμένη ετεροτοπία, όπου η σύγκρουση δεν αποκρύπτεται αλλά αποκαλύπτεται, η ετερότητα δεν φιμώνεται αλλά συνομιλεί, το τραύμα δεν κουκουλώνεται αλλά μοιράζεται.

 

 Το θέατρο ήταν, και παραμένει, ένας ζωντανός χώρος διαλόγου, μια συμπεριληπτική πλατφόρμα που μπορεί να χωρέσει την αντίφαση, την αγωνία, την απελπισία, αλλά και την ελπίδα. Το θέατρο στο οποίο αναφέρομαι δεν βλέπει τα ερείπια σαν κάτι νεκρό αλλά σαν κάτι που ζητά να (ξανα)ειδωθεί, να ακουστεί, σαν κάτι που έχει μείνει όταν όλα άλλαξαν γύρω του, σαν κάτι που δεν έχει φωνή, αλλά έχει απομείνει για να συνομιλήσεις μαζί του, να φτιάξεις ίσως κάτι άλλο μέσα από αυτό

 

Προφανώς δεν λέμε κάτι καινούργιο. Η σχέση του θεάτρου με την κοινωνία και τα ερείπιά της, τα τραύματα και τις ανεπίδοτες υποσχέσεις της, ήταν εξαρχής διαλεκτική, υπό την έννοια ότι δεν μιλούσε μόνο για την εποχή του και τα δεινά της, μιλούσε μέσα από αυτήν. Από την αρχαία τραγωδία έως τα πιο ριζοσπαστικά πειραματικά εγχειρήματα του 20ού και 21ου αιώνα, το θέατρο υπήρξε αυτό ακριβώς το πράγμα: ένας τόπος σύγκρουσης, μνήμης και πολύ συχνά τολμηρής επανεξέτασης των ερειπίων που αφήνει ο χρόνος και οι άνθρωποι στο διάβα τους.

 

Το ερείπιο, όπως αναφέρεται πιο πάνω, σηματοδοτεί ένα τέλος για τους περισσότερους, όμως γι’ αυτούς που τολμούν, είναι μια νέα αρχή. Και δεν είναι τυχαίο που όλα τα μεγάλα δράματα κτίστηκαν και μεγαλούργησαν επάνω στα ερείπια των πολιτισμών (τους).

 

Ιστορικά εν συντομία

Ο Αισχύλος, βετεράνος της μάχης του Μαραθώνα, έγραψε τους Πέρσες, το πρώτο σωζόμενο ιστορικό δράμα, όχι για να δοξάσει την ελληνική νίκη, αλλά για να δώσει φωνή στον ηττημένο, μια γενναία πράξη πολιτικής και ανθρωπιστικής ευαισθησίας εν μέσω των ερειπίων που άφησε μια πολεμική σύγκρουση. Ο «αιρετικός» Ευριπίδης συχνά παρουσίαζε ήρωες που αμφισβητούσαν θεσμούς, θεούς και εξουσίες.

 

 Στις Τρωάδες ξεγυμνώνει τη φρίκη του πολέμου και δίνει και αυτός λόγο στους ηττημένους, στις γυναίκες, στους περιθωριακούς. Ο Αριστοφάνης, μέσα από την «παράλογη» κωμωδία, ασκούσε σκληρή κριτική στους πολιτικούς και στους υπαίτιους των πολέμων και παράλληλα πρόβαλλε τη δική του ουτοπική πολιτεία, ως απάντηση στη γενικότερη παρακμή.

 

 Ακόμη και ο σκοτεινός και αντιθεατρικός Μεσαίωνας δεν θα μπορέσει να στερήσει από το θέατρο την κριτική του διάθεση. Το «Θέατρο των Μυστηρίων», παρότι εκκλησιαστικής θεματολογίας, λειτουργούσε συχνά ως εργαλείο κοινωνικού ελέγχου και εκπαίδευσης σε περιόδους φτώχειας, εξαθλίωσης και αναλφαβητισμού.

 

Αργότερα, στην ανθρωποκεντρική Αναγέννηση, ο Μάκβεθ του Σαίξπηρ αναδεικνύει τον κίνδυνο της απόλυτης εξουσίας. Ο δε Ριχάρδος Γ’ και Ερρίκος Δ’ δεν αναπλάθουν το παρελθόν, σχολιάζουν έμμεσα το παρόν, αποτυπώνοντας τις δυναστικές έριδες και τις αγωνίες μιας κοινωνίας σε κρίση ταυτότητας.

 

Ο 18ος και 19ος αιώνας φέρνουν τη Γαλλική Επανάσταση και τις επαναστατικές ιδέες της ελευθερίας και της λαϊκής κυριαρχίας στο προσκήνιο, την ίδια στιγμή που το λαϊκότερο και ανερχόμενο μελόδραμα, εκφράζει τις αγωνίες της πρωτοεμφανιζόμενης αστικής τάξης και των περιθωριοποιημένων. Μια τάξη που θα βρει τον απόλυτο εκφραστή και κριτή της στο πρόσωπο του Ίψεν με το ρεαλιστικό του δράμα (Το κουκλόσπιτο, μεταξύ άλλων), εκεί όπου αμφισβητεί τους κοινωνικούς ρόλους της γυναίκας και τον θεσμό του γάμου, προκαλώντας σκάνδαλο στην εποχή του.

 

Κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και του Μεσοπολέμου, οι εξπρεσιονιστές, οι ντανταϊστές, οι σουρεαλιστές και οι στρατευμένοι συγγραφείς αποτυπώνουν τη φρίκη, την απόγνωση, αλλά και τη συλλογική ανάγκη για αλλαγή. Ο Μπρεχτ, με το πολιτικό του θέατρο, αντιτάσσεται στη λογοκρισία του φασισμού, προτάσσοντας τη διαλεκτική σκέψη και την αποστασιοποίηση. Στην Ελλάδα της δικτατορίας, το θέατρο δεν σιγεί. Παραστάσεις όπως Το Μεγάλο μας Τσίρκο του Ιάκωβου Καμπανέλλη, λειτουργούν ως πράξεις πολιτικής αντίστασης, αποδεικνύοντας ότι η σκηνή μπορεί να γίνει ανάχωμα στη λήθη και στην πνευματική χρεοκοπία.

 

Με δυο λόγια, το θέατρο έχει αποδείξει όλους αυτούς τους αιώνες ότι μπορεί να διαρρήξει τον κανονιστικό λόγο των εξουσιών, να καταγγείλει την παραπληροφόρηση, να απονομιμοποιήσει τον κυνισμό, να εκθέσει τους μωροφιλόδοξους ηγετίσκους, τους αναξιόπιστους πολιτικούς όλων των αποχρώσεων, τους κακοποιητές σωμάτων και ιδεολογιών, τους επικίνδυνους καιροσκόπους, τους αγράμματους αναθεωρητές της ιστορίας. Μπορεί να δημιουργήσει ρωγμές στη σιωπή, να δώσει φωνή σε όσα απωθούνται στο περιθώριο, όχι μόνο αναπαριστώντας τον κόσμο όπως είναι, αλλά τολμώντας να τον φανταστεί αλλιώς.

 

Όπως σημειώνει ο σπουδαίος θεωρητικός Χέρμπερτ Μπλάου, «το θέατρο δεν συμβαίνει απλώς σε μια κοινωνία· είναι η κοινωνία». Και όπως μας θυμίζει και πάλι ο Μπρεχτ, το θέατρο μπορεί να δείχνει τον κόσμο όχι όπως είναι, αλλά όπως θα μπορούσε να είναι.

 

Τα σύγχρονα ερείπια και οι προκλήσεις τους

Ειδικά στις μέρες μας, σε αυτό το πρωτόγνωρο τοπίο ερειπίων, κυριολεκτικό, συμβολικό, και μεταφορικό, αξίζει να μελετήσει κανείς πώς οι σύγχρονοι καλλιτέχνες και μελετητές εργάζονται μέσα σε αυτό, μαζί με αυτό ή ενάντια σε αυτό, πώς διαχειρίζονται τα αδιέξοδα και τις υποσχέσεις των ερειπίων, τις ελπίδες και τους εφιάλτες τους.


 Πώς, για παράδειγμα, προσφέρονται για θεατρική δημιουργία/αξιοποίηση(και όχι εκμετάλλευση) τα ερείπια των μετα-αποικιακών/μετα-αυτοκρατορικών κληρονομιών, τα ερείπια των συνόρων, η ρητορική κυριαρχίας και κατάρρευσης, τα οικολογικά ερείπια, οι συνεχείς εξαφανίσεις και αναγεννήσεις, τα πολιτισμικά ερείπια, η απώλεια γλωσσών, τελετουργιών, αρχείων και παραδόσεων, η αστική παρακμή, οι χώροι μεταβιομηχανικών τοπίων, τα προσωπικά/σωματοποιημένα ερείπια, το τραύμα, η αναπηρία, η ασθένεια, η γήρανση και το σώμα ως αμφισβητούμενο ή κατακερματισμένο αρχείο, τα ψηφιακά ερείπια, οι παρωχημένες τεχνολογίες, η αλγοριθμική αποσύνθεση, τα εξαφανιζόμενα δεδομένα και η ψηφιακή μετά θάνατον ζωή στην performance, η αισθητική του κατακερματισμού, οι μη γραμμικές αφηγήσεις, οι μεταδραματικές μορφές, οι ασυνεχείς χωρικότητες και χρονικότητες, η δυσλειτουργία και το ανολοκλήρωτο, τα ερείπια των κειμένων, τα ερείπια που αφήνουν πίσω τους οι θάνατοι του συγγραφέα, της ιστορίας, της ιδεολογίας;

 

Πώς τα φέρνουν άραγε οι σύγχρονοι καλλιτέχνες όλα αυτά στη σκηνή, αυτή την πολύχρωμη και πολυσχιδή αρχαιολογία, την εργασία της μνήμης, τις στοιχειωμένες κληρονομιές, τις καθημερινές ρωγμές;

 

Πώς βλέπουν οι καλλιτέχνες μας το μέλλον μέσα από τα ερείπια, τα ουτοπικά απομεινάρια, και το χτίσιμο νέων κόσμων μέσα στην κατάρρευση;

 

Με δυο λόγια, πώς αναμετριούνται με τα ερείπια της εποχής μας, όχι ως παθητικά κατάλοιπα, αλλά ως ζωντανά γλωσσικά, πολιτικά και σωματικά πεδία, όχι ως φόντο της δράσης., αλλά ως η δράση;

 

Τι μπορεί ή θέλουν να κάνουν όλοι αυτοί που μας δίνουν τις 1000 και βάλε παραστάσεις τον χρόνο, με ό,τι έχει σπάσει, έχει χαθεί ή έχει σιωπήσει; Μπορούν να ξαναφανταστούν τη φωνή τους; Την υλικότητά τους; Θέλω να πω, πώς ανακαλύπτουν την επιτελεστικότητα της φθοράς, την ποίηση της αποσύνθεσης, τις πιθανότητες της επανεπιτέλεσης, της σιωπηλής επιμονής, της αναγέννησης;

 

Η μεγάλη πρόκληση για τους καλλιτέχνες μας (και όχι μόνο) είναι να σταθούν μέσα στα θραύσματα, χωρίς να προσποιούνται ότι τα ξεπερνούν. Που σημαίνει να γνωρίζουν να μιλούν όταν δεν υπάρχει γλώσσα και να γνωρίζουν πότε να σιωπούν όταν δεν αντέχεται άλλη ερμηνεία. Και εννοείται πως για να το πετύχουν πρέπει να αντιμετωπίζουν τα ερείπια ως απόλυτα ενεργά που προκαλούν, θυμίζουν, προτείνουν. Ως φορείς μνήμης, υλικό ίχνος του παρελθόντος, χώρος στοχασμού και σημείο αναγέννησης.

 

 Όπως εύστοχα δίνει το στίγμα ο Georg Simmel, στην “Η Αισθητική των Ερειπίων, ” το ερείπιο είναι το μόνο είδος αρχιτεκτονικής που αποκαλύπτει τη μοίρα των πραγμάτων.” Η ανθρώπινη τάξη (αρχιτεκτονική) μπορεί να υποχωρεί μπροστά στη φυσική αποσύνθεση, όμως, αυτή η παρακμή γεννά μια μοναδική αισθητική που είναι η ομορφιά του ερείπιου που προκύπτει από τη συγχώνευση δημιουργίας και καταστροφής».

 

Για τη Svetlana Boym στο “The Future of Nostalgia,” “το ερείπιο δεν είναι μόνο το τέλος, αλλά και ένα σημείο εκκίνησης· ένας χώρος για νέα νοήματα”, δηλαδή είναι ενεργό τοπίο μνήμης και επιθυμίας, ανοιχτό σε φαντασιακή επεξεργασία.

 

Όσο για τον Γιώργο Σεφέρη σε αυτόν ανήκει η γνωστή φράση: “Όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει…,” που θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως αναφορά στα πολιτισμικά ερείπια και την αδυναμία του παρόντος να σταθεί αντάξιο του παρελθόντος.

 

Πού καταλήγουμε;

Στην απλή σκέψη που λέει ότι το ερείπιο, ως έννοια, δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Είναι το ίχνος του ανθρώπινου χρόνου πάνω στο υλικό, αλλά και ο καθρέφτης της κοινωνίας πάνω στην απώλεια, την καταστροφή, την εξουσία, τη φαντασία. Στην τέχνη, και στο θέατρο, το ερείπιο, ορθά ιδωμένο, δεν λειτουργεί μόνο ως σκηνικό, ως φόντο, αλλά και ως δομικό στοιχείο αφήγησης, αισθητικής και πολιτικής σκέψης. Και η εποχή μας, όπως δείξαμε πιο πάνω, προσφέρει ένα απέραντο «εργοτάξιο» ερειπίων. Ερείπια κοινωνιών, σχέσεων, σωμάτων, λέξεων, ιδεολογιών, πολέμων. Είναι στο χέρι των καλλιτεχνών μας όλα αυτά να τα μετατρέψουν σε ευεργετική τέχνη. Να μετατρέψουν το ερείπιο πέρα από τόπο θρήνου, και σε χώρο συνάντησης, δημιουργίας, διαλόγου, αφύπνισης.

 

Με άλλα λόγια το ζητούμενο δεν είναι να σταθούν μέσα στα όποια ερείπια με πρόθεση να τα “διορθώσουν” ή να τα ωραιοποιήσουν ή να τα δαιμονοποιήσουν, αλλά να τα φωτίσουν αλλιώς. Που σημαίνει να μπορούν να σταθούν μέσα στο χάος και να δώσουν μορφή στην αμορφία.

 

Όπως λέει και ο Αντόρνο, η τέχνη μετά τα ερείπια δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη, εκείνη η ανάγκη που επιμένει πεισματικά στη συνέχεια του νήματος της ανθρώπινης φωνής. Και ο κάλος καλλιτέχνης που πιστεύει σε αυτή συνέχεια, ξέρει να χτίζει επάνω στα ερείπια, όχι για να τα κρύψει, αλλά για να τα αναγνωρίσει ως θεμέλια νέων φαντασιώσεων, ουτοπιών, απροσδόκητων ερωτήσεων. Στο μυαλό του το όνειρο δεν ακυρώνει το ερείπιο· το ερείπιο είναι το έδαφος πάνω στο οποίο ριζώνει το όνειρο.

 

Στην πολυσύνθετη και ταλανιζόμενη εποχή που ζούμε ο καλλιτέχνης δεν απαντά στα ερείπια με έτοιμες λύσεις, λες και έχει μπροστά του τσελεμεντέ ετοιμοπαράδοτων συνταγών , αλλά με μορφές που αντέχουν να σταθούν εκεί όπου κάτι έχει χαθεί. Με χειρονομίες που ακούν τον θρυμματισμένο κόσμο και, κάποιες φορές, τον ανασυνθέτουν με νέους όρους.

 

Ο καλός δημιουργός δεν ακουμπά επάνω στα ερείπια για να κλείσει τις πληγές, αλλά για να τις κατοικήσει με παρουσία και μνήμη. Δεν αναπαριστά την καταστροφή ως θέαμα, αλλά την «κατοικεί» ως ευθύνη. Και μέσα απ’ αυτή την «συγκατοίκηση» ονειρεύεται. Το όνειρο γίνεται τρόπος να φανταστεί ένα «αλλιώς», χωρίς να διαγράφει το πριν.

 

Κάπως έτσι η τέχνη του δεν λειτουργεί ως απόδραση από την εποχή της, αλλά ως πυκνή, ουσιαστική παρουσία εντός της. Και όντας εντός της, εκείνο που οφείλει να αναζητεί διαρκώς είναι το «ρήμα». Το ρήμα είναι η πράξη που επιμένει εκεί που όλα μοιάζουν να έχουν τελειώσει.


Σημ. Πρώτη δημοσίευση Parallaxi 3/10/2025

Share:

Το Φαινόμενο «Σεφερλή»

 


Έχω πάει σε εκατοντάδες θέατρα. Έχω σταθεί σε αμέτρητες ουρές. Όμως αυτό που είδα χθες το βράδυ έξω από το Ράδιο Σίτυ στη Θεσσαλονίκη, δεν το έχω ξαναδεί. Ή μάλλον όχι, το έχω ξαναδεί, πάλι για τον ίδιο καλλιτέχνη. Κάτι σαν… διαδήλωση. Και μάλιστα ογκώδης.

 

Εκεί, καθώς περνούσα με κατεύθυνση το κέντρο, κοντοστάθηκα και πρόλαβα να δω ανθρώπους που γνωρίζω από εντελώς διαφορετικές γειτονιές της πόλης, με εντελώς διαφορετικό μορφωτικό και οικονομικό υπόβαθρο.

 

Είδα ένα πλήθος δια-ταξικό· ούτε αριστερό ούτε δεξιό. Ένα πλήθος δι-ηλικιακό. Νέοι, μεσήλικες, ηλικιωμένοι· όλοι μαζί σχημάτιζαν μια πυκνή, απίστευτη ουρά που ξεκινούσε από την οδό Παρασκευοπούλου και έστριβε στη Λεωφόρο Όλγας, με έναν και μοναδικό στόχο: Ένα εισιτήριο για την παράσταση του Μάρκου Σεφερλή, Νότις, η Επιστροφή. Δεν πρόσεξα αν ήταν εκεί και η Τροχαία, που συνήθως εμφανίζεται όταν ο Σεφερλής επισκέπτεται την πόλη. Αυτό που πρόσεξα ήταν ο ενθουσιασμός. Ένα είδος ανυπομονησίας, σχεδόν παιδικής. Και σκέφτομαι:

 

Τι είναι αυτό που φέρνει τόσο κόσμο στο ταμείο κάθε φορά; Τι είναι αυτό που κάνει τον ίδιο καλλιτέχνη να γεμίζει θέατρα χιλίων θέσεων ξανά και ξανά, παρά τα συχνά επικριτικά και απαξιωτικά σχόλια που δέχεται; Μήπως τελικά έχουμε να κάνουμε με ένα φαινόμενο όχι μόνο καλλιτεχνικό, αλλά και κοινωνιολογικό, ένα γεγονός που αποκαλύπτει πολλά για την ίδια την κοινωνία και τις προτιμήσεις της; Μήπως η ταύτισή του με το λεγόμενο λαϊκό θέαμα είναι αυτή που έχει συμβάλει στη συνεχιζόμενη δημοφιλία του;

 

Και τι είναι “λαϊκό θέαμα”; Μήπως αυτό που προσεγγίζει, που συγκινεί μήπως το ευρύ κοινό, που μιλά στην καθημερινή εμπειρία των θεατών με τρόπο άμεσο και κατανοητό και γίνεται μέρος της συλλογικής κουλτούρας; Και αν όντως αυτό είναι “λαϊκό”, ποιοι αλήθεια το ορίζουν; Μήπως όλα αρχίζουν από πάνω προς τα κάτω ή από κάτω προς τα πάνω; Γιατί, όπως όλες οι μορφές τέχνης, έτσι και το θέατρο δεν υπάρχει στο κενό. Διαμορφώνεται από τους δημιουργούς του, ναι, αλλά εξίσου και από το κοινό του (και όχι μόνο).


 Το τι ανεβαίνει στη σκηνή, ποιο είδος επικρατεί, ποιοι καλλιτέχνες ξεχωρίζουν, δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της «προσφοράς» (και της διακίνησής της), αλλά και της ζήτησης. Και αυτή η ζήτηση έχει πρόσωπο: το δικό μας. Είναι η ετυμηγορία του “δικού μας” γούστου (όσο αυτό μπορεί να ονομαστεί “δικό μας”).

 

Έχουμε συνηθίσει να δικάζουμε και να καταδικάζουμε μονίμως τους άλλους είτε για το γούστο τους, είτε για τις επιλογές τους, τις προτάσεις τους. Είναι τόσο εύκολο αυτό. Τόσο ανέξοδο. Αλλά και τόσο δειλό. Οι «άλλοι» φταίνε μονίμως για όλα τα στραβά και τα κακά μας. Εμείς, οι απλοί πολίτες, απλώς… αποποιούμαστε κάθε ευθύνη. Είμαστε τα θύματα. Ένας ρόλος που δυστυχώς έχουμε περάσει στο DNA μας, ένας ρόλος που μας απαλλάσσει από οποιαδήποτε μορφή αυτοκριτικής.

 

Αν όντως πιστεύουμε, λοιπόν, πως «φταίει ο καλλιτέχνης» που κάνει αυτό το συγκεκριμένο θέατρο, τότε εμείς τι είμαστε; Άβουλα όντα που σύρονται και φέρονται; Αν ισχύει αυτό, δεν είναι για να μας κάνει περήφανους. Δεν μας τιμά. Αν, από την άλλη, θεωρούμε ότι είμαστε ενεργοί θεατές–πολίτες, τότε οφείλουμε να δεχτούμε ότι με τις επιλογές μας δίνουμε σχήμα σε αυτό που θεωρούμε ψυχαγωγία, τέχνη, λαϊκό θέαμα, πολιτικό λόγο, σάτιρα. κωμωδία.

 

 Και μιας και ανέφερα τη σάτιρα και την κωμωδία γενικότερα, να προσθέσω εδώ πως περισσότερο από κάθε άλλο είδος, παλιώνει πολύ πιο γρήγορα, γιατί ακριβώς είναι απόλυτα εκτεθειμένο στον περίγυρο και τις όποιες μεταλλάξεις του. Δεν είναι τυχαίο που ο ερχομός της πολιτικής ορθότητας έφερε την κωμωδία σε πολύ δύσκολη θέση, καθώς έπρεπε να επαναπροσδιορίσει τους «θύτες» και τα «θύματά» της, να ξανασκεφτεί τους ηθικούς και σατιρικούς της κώδικες, ώστε να συνάδουν με τις μετακινούμενες ευαισθησίες της κοινωνίας. Το χιούμορ που κάποτε προκαλούσε γέλιο, σήμερα μπορεί να πληγώνει. Και ο “ετοιμοπόλεμος” κωμικός είναι εκείνος που έχει το ένστικτο να το αφουγκραστεί.

 

Ο Μάρκος Σεφερλής, αναμφίβολα ένας ευφυής και ταλαντούχος κωμικός, δεν το έκανε. Ο λόγος του, η σάτιρά του, οι μούτες και οι πόζες του, το χιούμορ του δεν ανανεώθηκαν. Συνέχισε να επαναλαμβάνει εξαντλητικά τον εαυτό του, τα κλισέ της μανιέρας του, τις ίδιες ατάκες που κάποτε έβγαζαν γέλιο, αλλά σήμερα φαντάζουν τόσο ξένα, ανήκουν σε μια άλλη εποχή, με άλλα επικοινωνιακά μοντέλα και άλλο βαθμό ανοχής.

 

Κι όμως, και εδώ είναι το ενδιαφέρον, το κοινό συνεχίζει να τον ακολουθεί. Εκεί που σε άλλον καλλιτέχνη αυτό θα είχε γυρίσει μπούμερανγκ, στον Σεφερλή λειτουργεί σαν διαρκής μηχανισμός λαϊκής επιβεβαίωσης. Ένα φαινόμενο που ξεπερνά την καλλιτεχνική κρίση και αγγίζει την κοινωνιολογία και την ψυχολογία του θεάματος.

 

 Το θέατρο που βλέπουμε σε ένα μεγάλο βαθμό το διαμορφώνουμε εμείς, υπό την έννοια ότι εμείς είμαστε μπροστά στο «ταμείο», πριν ο ηθοποιός βγει μπροστά στη σκηνή. Κάθε φορά που αγοράζουμε ή δεν αγοράζουμε ένα εισιτήριο, κάνουμε μια δήλωση προτίμησης, ενίοτε και πολιτική ή ιδεολογική ή αισθητική κ.λπ.. Κι αυτή η δήλωση, όσο μικρή κι αν φαίνεται, χτίζει τη φυσιογνωμία του θεάτρου της εποχής μας.

 

Τίποτα δεν είναι αθώο στον πολιτισμό. Και τίποτα δεν απαλλάσσει τον πολίτη από τις τελικές επιλογές του. Το να τα φορτώνουμε όλα, όπως είπα πιο πάνω, στους άλλους είναι ένα βολικό άλλοθι για τη δική μας απραξία, αδιαφορία ή αποχή. Στο θέατρο, όπως και στην πολιτική, πάντα χρειάζονται δύο για να χορέψουν ταγκό. Ο Σεφερλής, εν προκειμένω, δεν χορεύει μόνος του. Χορεύει μαζί μας. Όχι, δεν “μας χορεύει” εκτός κι αν τον αφήσουμε να “μας χορέψει”.

 

Προσθέτω και αυτό. Έχω δει τις περισσότερες παραστάσεις του Μάρκου Σεφερλή, όπως παλαιότερα είχα δει του Χ. Κλυνν και μετά του Λαζόπουλου. Πάντα με ενδιέφεραν οι καλλιτέχνες της stand up comedy, και δη αυτοί. Πήγαινα να δω τη δουλειά τους, γιατί πιο πολύ με ενδιέφερε η ιδέα να γράψω κάτι, όχι τόσο για την παράστασή τους, αλλά πιο πολύ για την παράσταση του κοινού στην πλατεία. Ήταν μια αποκαλυπτική πρόκληση, με πολλές προεκτάσεις.

 

Τον Σεφερλή άρχισα να τον παρακολουθώ από τότε που τον είδα να πρωταγωνιστεί στο “ΤΑΞΙ”–το 1995–, ένα τηλεπαιχνίδι φάρσας, όπου κρυμμένες κάμερες κατέγραφαν τα ευτράπελα που συνέβαιναν μέσα στο ταξί κατά τη διάρκεια της διαδρομής του– ίσως η πιο εύστοχη κωμική σειρά της ελληνικής τηλεόρασης ever. Εκεί θαύμασα την ευστροφία του, το ένστικτό του για την κωμική ατάκα, το ταλέντο του στον αυτοσχεδιασμό. Εκεί είδα έναν κωμικό πλήρως «εξοπλισμένο». Ένα δαιμόνιο κωμικό.

 

 Δυστυχώς, δεν μπορώ να πω ότι το ίδιο ισχύει για τις περισσότερες από τις πρόσφατες παραστάσεις του. Η επιλογή του να μην αλλάξει τη σκηνική του συμπεριφορά, κάθε άλλο παρά θετικό το βρίσκω. Και εδώ όμως συμβαίνει το παράδοξο: Παρά τη στασιμότητα που παρουσιάζει ο κωμικός του λόγος, παρά τα κακοποιητικά στοιχεία που συνοδεύουν συχνά το χιούμορ του, ο κόσμος επιμένει να τον ακολουθεί μαζικά. Ανάμεσά τους θέλω να πιστεύω και άτομα που είναι ένθερμοι θιασώτες της πολιτικής ορθότητας, και όχι μόνο.

 

Αυτό το ανάμικτο κοινό, με τις επιλογές του, ανατρέπει με τρόπο εντυπωσιακό την «ετυμηγορία» της σοβαρής κριτικής. Ό,τι και να γραφτεί στα έντυπα ή στον Τύπο, όποιοι ειδικοί ή καλλιτεχνικοί θεσμοί κι αν εκφράσουν αρνητικές απόψεις, όλα φαίνεται να πέφτουν στο κενό μπροστά στην επιλογή/κρίση του θεατή-πολίτη. Και τότε αναρωτιέσαι: ποιος τελικά μένει να κρίνει; Η «σοβαρή» τέχνη, η θεωρητική γνώμη, οι επιτροπές ειδικών, οι ακαδημαϊκοί, ποιοι; Ή μήπως μόνο ο κόσμος, με τις καθημερινές “καλλιτεχνικές” του επιλογές, γίνεται το τελικό “δικαστήριο” κρίσης; Κι αν όντως αυτό συμβαίνει, πόσο ασφαλής είναι η ποιότητα της “λαϊκής” ετυμηγορίας” ; Αντέχει στη δοκιμασία του χρόνου ώστε να την παραλάβουν οι επόμενοι ή εξαφανίζεται;

 

Δεν μπαίνω στον πειρασμό να επεκταθώ εδώ γιατί θα ξεφύγουμε. Γιατί τότε θα πρέπει να συζητήσουμε γιατί ο Μπέκετ, φερ’ ειπείν, καλλιτέχνης ελάχιστα λαοφιλής σε σύγκριση με τον Σεφερλή, είναι σε όλες τις ανθολογίες και ο Σεφερλής πουθενά. Πού βρίσκεται σε αυτή την περίπτωση η “λαϊκή” ετυμηγορία που αφορά το έργο του Σεφερλή, του Λαζόπουλου και πολλών άλλων δημοφιλών πρωταγωνιστών; Πως δικαιώνεται στο τέντωμα του χρόνου; Ή μήπως απλώς εξαφανίζεται; Κι αν όντως εξαφανίζεται, αφήνει τουλάχιστο κάτι πίσω της, κάποιο ίχνος; Κι αν όχι, ποια είναι τότε η πραγματική της αξία και συμβολή στην εξέλιξη της τέχνης;.

 

Τα σημειώνω αυτά εν τάχει ως τροφή για προβληματισμό. Εκείνο που θέλω να προσθέσω ως κατακλείδα, για να μην υπάρξουν παρερμηνείες, είναι το εξής: Δεν υπάρχουν αποκλειστικότητες εδώ του τύπου είτε/είτε. Μιλάμε για ένα πολύ σύνθετο φαινόμενο, με πολλούς πρωταγωνιστές, δευτεραγωνιστές και ανταγωνιστές, με αισθητικές, πολιτικές, ιδεολογικές και οικονομικές προεκτάσεις.

 

Πιο πάνω αναφέρθηκα στο μερίδιο της ατομικής ευθύνης. Μίλησα για τις προτιμήσεις του κοινού ότι είναι μεν καθοριστικές αλλά ας μην ξεχνάμε ότι δεν γεννιούνται στο κενό. Το κοινό δεν είναι tabula rasa. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, η τηλεόραση, οι πλατφόρμες, ακόμη και οι αλγόριθμοι των social media, παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του κοινού γούστου, στο τι προβάλλεται και τι αποσιωπάται, στο ποιοι «φαίνονται» και ποιοι όχι, τι είναι αποδεκτό και τι όχι. Χωρίς και πάλι να σημαίνει ότι ο πολίτης που θέλει χώρο να αναπνεύσει ελεύθερα μόνος του δεν θα τον βρει. Αρκεί να το θέλει και αυτό απαιτεί πολύ μεγάλη προσπάθεια.

 

Ο Σεφερλής, λοιπόν, δεν είναι μόνο προϊόν του όποιου ταλέντου του ή της λαϊκής του απήχησης. Είναι και αποτέλεσμα ενός ολόκληρου μηχανισμού που κατασκευάζει ανάγκες, συνήθειες και προσδοκίες. Το θέαμα, το όποιο θέαμα, λαϊκό ή πειραματικό, συντηρητικό ή προοδευτικό, δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Ούτε απόλυτα ελεύθερο. Ούτε αθώο.

 

Σημ. Πρώτη δημοσίευση Parallaxi 27/10/2025

Share:

Όταν το θέατρο μιλά στα αυτιά μας

 



Υπάρχουν σκηνοθέτες που μας έχουν συνηθίσει σε μη συμβατικές διαδρομές. Μας έχουν εκπαιδεύσει να περιμένουμε το απροσδόκητο, το εκτός πεπατημένης. Και τους χαιρόμαστε, όχι επειδή πάντα συμφωνούμε μαζί τους, αλλά επειδή αφήνουν κάτι πίσω τους: μια ιδέα, μια ανησυχία, ένα ίχνος που σε σπρώχνει να αναρωτηθείς, να προβληματιστείς.

Η Αγγλίδα Κέιτι Μίτσελ ανήκει ακριβώς σε αυτή την ιδιαίτερη κατηγορία των ψαγμένων, απαιτητικών και μόνιμα ανήσυχων δημιουργών, που πεισματικά αρνούνται τη σύμβαση και αναζητούν τρόπους να συνομιλούν με τον κόσμο καθώς αυτός μεταβάλλεται.

Γι’ αυτό και κάθε νέα της δουλειά δημιουργεί προσδοκίες. Ακόμη κι όταν κάποιος κρίνει ότι δεν τις επιβεβαιώνει πάντα, αυτό δεν μειώνει την αξία της∙ απλώς θυμίζει ότι ακόμη και οι σημαντικοί δημιουργοί δεν λειτουργούν μόνο με κορυφώσεις.

Άνθρωπος / Φύση

Η σχέση ανθρώπου–περιβάλλοντος βρίσκεται εδώ και χρόνια στον πυρήνα του έργου της Μίτσελ. Από το 2071, όπου μετέτρεψε μια επιστημονική διάλεξη για την κλιματική κρίση σε θεατρικό γεγονός, ως το Atmen, όπου οι ηθοποιοί παρήγαγαν ζωντανά την ηλεκτρική ενέργεια της περφόρμανςς, ή το A Play for the Living in a Time of Extinction, μέρος ενός ευρύτερου πειράματος βιώσιμης θεατρικής παραγωγής, η Μίτσελ σταθερά ρισκάρει σε μια προσπάθεια επανεφεύρεσης του οικολογικού θεάτρου και των αναγκαίων εργαλείων του, όπως και των τόπων του.

Ρισκάρει τόσο υλικά (ανακυκλωμένα σκηνικά, “green-friendly” επιλογές, μειωμένο ενεργειακό αποτύπωμα) όσο και αφηγηματικά, επενδύοντας σε έργα που συνομιλούν με την κρίση της βιοποικιλότητας, την εξαφάνιση ειδών, τη σχέση ανθρώπου–οικοσυστήματος. Στον υπό ολοκλήρωση Βυσσινόκηπο, για παράδειγμα, δίνει φωνή στη φύση από την πλευρά των ίδιων των δέντρων που καταστρέφονται.

Η Μίτσελ πιστεύει ότι το θέατρο δεν χρειάζεται να βασίζεται στον λόγο ή σε κλασικές δραματουργικές δομές για να είναι πολιτικό και επικοινωνιακό. Στο μυαλό της, η μορφή, ο ήχος, ο τόπος, η σχέση με το φυσικό περιβάλλον μπορούν να αποτελέσουν τον ίδιο τον πολιτικό λόγο. Και πράγματι,  αυτό επιχειρεί και στην τελευταία της δουλειά με τον απλό όσο και αποκαλυπτικό τίτλο, Cow / Deer (Αγελάδα / Ελαφίνα), σε συνεργασία με τη συγγραφέα Nina Segal και τη sound artist Melanie Wilson. Μια δουλειά γενναία, επίκαιρη, με καθαρή πρόθεση, η οποία αποτελεί και την πρώτη συνεργασία του Εθνικού μας Θεάτρου (ως συμπαραγωγός) με το Royal Court, τη «μήτρα» της νέας αγγλικής δραματουργίας. Η ελληνική εκδοχή παρουσιάζεται με τη σκηνοθετική φροντίδα της Ειρήνης Φαναριώτη, η οποία πέρασε ένα διάστημα στο Λονδίνο κατά την προετοιμασία της παραγωγής.

Στο διά ταύτα! Περί τίνος πρόκειται

Η περφόρμανς μας συστήνεται ως ένα εγχείρημα χωρίς λόγο: μια προσπάθεια να αναπαρασταθεί ένας μη ανθρώπινος κόσμος μέσα από τον ήχο και τη χειρονομία. .Πρόθεση άκρως ενδιαφέρουσα και συμβατή με το οικολογικό και αισθητικό πρόταγμα της Μίτσελ. Τα εμπόδια όμως μεγάλα, και το βασικό ερώτημα αναπόφευκτο:
Καταφέρνει η περφόρμανς να υλοποιήσει αυτό το κάλεσμα; Να μας πείσει; Να μας ψιθυρίσει αυτό που δεν ακούμε; Ή μένει απλώς στο επίπεδο μιας επίπονης  άσκησης ύφους;

Το σκηνικό περιβάλλον και κάποια ερωτήματα

Μπαίνοντας στην αίθουσα «Νίκος Κούρκουλος» του Εθνικού Θεάτρου  ο θεατής συναντά ένα σκηνικό που θυμίζει υπαίθριο αγροτικό εργαστήριο: δεμάτια άχυρου ως πλατφόρμες παραγωγής ήχων, μια δεξαμενή νερού με βότσαλα μέσα, διάσπαρτα αντικείμενα, μικρόφωνα. Ο φωτισμός χαμηλός, χωρίς πολλές εναλλαγές, από την αρχή μέχρι το τέλος.

Και ενώ είμαστε προετοιμασμένοι για μια εμπειρία χωρίς λόγο, σχεδόν αμέσως προβάλλονται στην οθόνη, στο πάνω μέρος της σκηνής, δίκην βωβού κινηματογράφου ή, αν προτιμάτε, αλά Μπρεχτ, σύντομες αφηγηματικές ενδείξεις, κάτι σαν τίτλοι κεφαλαίων/σκηνών,  που μας προϊδεάζουν ως προς την εξέλιξη του αφηγηματικού καμβά. «Τι θα γίνει μετά;» Αυτή η επιλογή, αν και βοηθητική επικοινωνιακά, υπονομεύει  την καθαρότητα της σιωπής που υπόσχεται το εγχείρημα.

Γι’ αυτό και αναρωτιέμαι: Αν ο στόχος είναι η ενεργοποίηση της ακοής, η ακουστική βύθιση, γιατί άραγε χρειάζεται ο θεατής υπέρτιτλους, επεξηγηματικά «αγκωνάρια»; Αν αφαιρούσαμε τις λέξεις, θα μπορούσε να παρακολουθήσει τη δράση, να καταλάβει π.χ. την ηλικία της αγελάδας ,την εγκυμοσύνη της; Να διακρίνει τα αφηγηματικά επεισόδια; Τους χώρους δράσης; Τους πολύπλοκους και ποικιλόμορφους βιορυθμούς του δάσους και των ζώων που τους διαμορφώνουν;

Εκείνο που αισθάνθηκα είναι ότι η περφόρμανς ομολογεί, εμμέσως πλην σαφώς, ότι δεν «πολυεμπιστεύεται» τον θεατή. Ότι δηλαδή χωρίς λέξεις δεν θα καταλάβει τίποτα. Και ίσως να έχει δίκιο. Από την άλλη όμως το πρόβλημα του υπερτιτλισμού παραμένει, γιατί έτσι περιορίζει τη δύναμη, τη δοκιμασία και την καθαρότητα  της εμπειρίας.

Όπως επίσης με προβλημάτισε το γεγονός ότι «πρωταγωνιστούν» μόνο δύο ζώα (και μάλιστα το ένα σε μια οργανωμένη φάρμα—άρα μέσα στον πολιτισμό ). Και σκέφτομαι: Είναι όντως επαρκής αυτή η επιλογή ώστε να βρούμε ως θεατές τα σημεία εισόδου στην «άγρια» και απέραντη φύση και να την «κατοικήσουμε» με τη φαντασία μας, να την αισθανθούμε (δεν λέω να την καταλάβουμε) μέσα σε λιγότερο από εξήντα λεπτά;.

 

Η απόπειρα να ακούσω

Οι τέσσερις περφόρμερ—Αλέξανδρος Ζόταϊ, Χρήστος Θάνος, Ιωάννα Τουμπακάρη, Κορίνα Κόκκαλη—λειτουργούν σαν δεμένη και καλά  ασκημένη ορχήστρα παραγωγής ήχων. Χαλίκια, σχοινιά, θερμοφόρα, ποτιστήρια, βότανα που αλέθονται, κλαδιά που σπάνε, άχυρο, νερά, φύλλα που θροΐζουν, ξαφνικό πέταγμα πουλιών, ακόμη ένα μπαλόνι που σκάει για να δηλώσει τη γέννα της αγελάδας, συνθέσουν ένα χειροποίητο περιβάλλον, μια επιτελεστική, μηχανική παρτιτούρα ακριβείας και απόλυτου συγχρονισμού.

Όμως, από ένα σημείο και μετά οι ήχοι αρχίζουν να μοιάζουν μεταξύ τους, ο ρυθμός γίνεται  επίπεδος, το ίδιο και η ένταση,  η δραματουργική καμπύλη ασαφής. Ενώ η περφόρμανς ζητάει από τον θεατή να αφεθεί, να παραδοθεί στα ηχητικά της θέλγητρα, δεν δημιουργεί τις προϋποθέσεις να το κάνει (ούτε και με κλειστά μάτια—το δοκίμασα).

Όπως εξελίσσεται δεν παράγει εκείνο το ωραίο αίσθημα της προσμονής, δεν κλιμακώνει, δεν διαστέλλει τον χρόνο. Πορεύεται σε μια γραμμή σταθερή, χωρίς τις αναγκαίες καμπυλώσεις, οι οποίες ακόμη  εκεί που παρεισφρέουν δεν γίνονται εύκολα αντιληπτές. Μοναδική εξαίρεση, όπου οι ήχοι πραγματικά κάνουν αισθητή τη διαπεραστική/διακριτή  παρουσία τους, είναι οι ηχογραφημένοι ήχοι των μηχανών, αυτοκινήτων, αεροπλάνων, αγροτικών μηχανημάτων, ήχοι που λειτουργούν ως ηχηρό σχόλιο για την καταστροφική παρουσία του ανθρώπου. Εκεί ναι, υπάρχει ένταση, εκεί υπάρχει απειλή. Αλλά αυτό δυστυχώς δεν αρκεί για να σώσει μια περίπου ώρα ακουστικής μονοτονίας. Και αυτό με κάνει να διερωτηθώ και πάλι:
Αφού η περφόρμανς είναι ούτως ή άλλως ανθρωποκεντρική—με τέσσερις ηθοποιούς που δημιουργούν χειροποίητους ήχους—γιατί δεν χρησιμοποιείται, αντί των αντικειμένων ή μαζί με τα αντικείμενα, και  η ανθρώπινη φωνή; Γιατί να προσποιείται την “απόλυτη φύση” όταν οι ίδιοι οι ηθοποιοί βρίσκονται μπροστά στον θεατή (και «παράγουν» την ψευδαίσθηση της φύσης και των ηχοτοπίων της); Με τη φωνή (ή ένα συνδυασμό) θα υπήρχε τουλάχιστο πιο πλούσιο υλικό: ανάσες, δονήσεις, κραυγές, επιλογές, κλιμακώσεις, τόνοι και ημιτόνια, μια σωματική ενέργεια που θα έδινε πνοή στο εγχείρημα. Σε αυτό που είδαμε υπήρχε περισσότερη τεχνική από όση αντέχει το ίδιο το πρότζεκτ

Η πολιτική δήλωση και τα όριά της

Από την αρχή η αντιπαράθεση «αθώα φύση» από τη μια, «καταστροφικός άνθρωπος» από την άλλη,  δηλώνει ξεκάθαρα τον πολιτικό και κοινωνικό προσανατολισμό της περφόρμανς. Κατανοώ την αγωνία της Μίτσελ για την ανισορροπία στις σχέσεις ανθρώπου–φύσης. Αλλά η σχεδόν ιδεαλιστική, σχεδόν ειδυλλιακή εικόνα της φύσης που παρουσιάζεται εδώ σαν μια “Νέα (βουκολική) Αρκαδία” του 21ου αιώνα που δέχεται την εισβολή της βουής των πόλεων, απλουστεύει ένα πολύ πιο σύνθετο και ευρύ (από όλες τις απόψεις) ζήτημα, όπου εμπλέκονται δύο ζούγκλες, η ζούγκλα των πόλεων που εισβάλλει στη ζούγκλα του ζωικού βασιλείου, ενός βασιλείου  με τους δικούς του σκληρούς και αδυσώπητους νόμους και κανόνες βίας.

Παράλληλα, η σκηνοθέτιδα ζητά, όπως έχει δηλώσει, μια «φεμινιστική ανάγνωση» της περφόρμανς. Υποθέτω πως αναφέρεται στη παλιά παράδοση της ταύτισης φύσης–γονιμότητας–γυναικείας εμπειρίας: η γη γεννά όπως η γυναίκα γεννά, η «άγρια» φύση που πρέπει να «εξημερωθεί» όπως οι γυναίκες τις οποίες η πατριαρχία  ήθελε άλλοτε να καθοδηγεί.  Καλή σκέψη. Όμως η ίδια η περφόρμανς δεν προσφέρει ούτε χρόνο, ούτε αρκετό υλικό, ούτε ουσιαστικό χώρο  να αναπτυχθεί και να υποστηριχθεί μια τέτοια κάθετη ανάγνωση, και μάλιστα με πρωταγωνιστές μόνο δύο απόλυτα ευάλωτα θηλυκά ζώα. Πολλές από αυτές τις παλιές εννοιολογήσεις και αντιπαραθέσεις έχουν πλέον χάσει αρκετά από τη δυναμική και τα ερείσματά τους. Το φεμινιστικό κίνημα (τουλάχιστο στη Δύση) έχει κερδίσει πολλές από αυτές τις βασικές μάχες και πλέον έχει μετατοπίσει τη συζήτηση αλλού.

Προσχέδιο αντί ολοκληρωμένης περφόρμανς

Το μεγαλύτερο πρόβλημα, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι η Αγελάδα / Ελαφίνα μοιάζει περισσότερο με προσχέδιο παρά ολοκληρωμένη περφόρμανς. Σαν να βλέπεις ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα που σταμάτησε πριν βρει το τελικό του σχήμα, πριν αποκτήσει προσωπικότητα, πριν αποφασίσει τι ακριβώς θέλει από τον θεατή.  Λείπουν οι αναγκαίοι αφηγηματικοί άξονες που θα επέτρεπαν στον θεατή να βαδίσει νοερά στον κόσμο της. Δεν ενεργοποείται αποτελεσματικά η φαντασία, το σημαντικότερο ίσως εργαλείο όταν απουσιάζει ο λόγος. Τα ηχητικά δρώμενα ενδιαφέροντα ναι, όμως δεν προκαλούν αληθινή συγκίνηση. Το όλο θέαμα/ακρόαμα κινείται πιο πολύ μεταξύ άσκησης/δοκιμασίας και installation, χωρίς να καταφέρνει να αποκτήσει την αναγκαία πληρότητα, ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Κι όμως κάτι μένει

Παρά τα παραπάνω, δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι η περφόρμανς δεν έχει αξία. Μπορεί να μην με κέρδισε, όμως τη θυμάμαι καθαρά.  Κι αυτό το περίεργο κάτι σημαίνει. Μήπως τελικά μου άφησε κάτι που ακόμη δεν έχω συνειδητοποιήσει; Ίσως.

Και με αυτή την καταληκτική σκέψη λέω: πηγαίνετε να τη δείτε.

Ίσως γιατί μέσα από τις αδυναμίες ή τις ελλείψεις της σας υπενθυμίσει κάτι σημαντικό που λέει ότι έχουμε παραδοθεί στο θέατρο των ματιών, τη λατρεία της εικόνας, ξεχνώντας ότι ζούμε σε ένα σύμπαν γεμάτο ήχους, ακόμη και όταν νομίζουμε ότι υπάρχει σιωπή (που και αυτή είναι γεμάτη ήχους). Ο ήχος έχει μια δύναμη που η εικόνα δεν διαθέτει:
ο ήχος μάς διαπερνά, μπαίνει μέσα στο σώμα. Μας αναγκάζει να συνυπάρξουμε μαζί του. Και αυτό, σε έναν κόσμο εικόνων και ομοιωμάτων, δεν είναι λίγο.

Πηγαίνετε να τη  δείτε. Ίσως για να δείτε μια τολμηρή πρωτοβουλία που μολονότι ανολοκλήρωτη (κατά τη γνώμη μου πάντοτε), κουβαλά ειδικό βάρος.

Ίσως για να ακούσετε κάτι που αλλιώς δεν θα ακούγατε.

Ίσως γιατί σας θυμίσει ότι το μεγαλύτερο προτέρημα ενός ανθρώπου δεν είναι να μιλά, αλλά να ακούει.
Ίσως για να σας θυμίσει ότι για να κατανοήσουμε τον κόσμο, τη φύση, τους άλλους, ακόμη και τον εαυτό μας, πρέπει πρώτα να σωπάσουμε και να «στήσουμε» αφτί.

Ίσως, τέλος, γιατί ακόμη και οι «αποτυχίες» έχουν αξία όταν προέρχονται από πραγματικό ρίσκο, από βαθιά εσωτερική ανάγκη και μάλιστα από μια πολύ σπουδαία καλλιτέχνιδα, όπως η Μίτσελ.

Σημ. Πρώτη δημοσίευση Parallaxi 4/12/2025

Share:

Αναγνώστες

Translate

ΣΑΒΒΑΣ ΠΑΤΣΑΛΙΔΗΣ / SAVAS PATSALIDIS

ΣΑΒΒΑΣ ΠΑΤΣΑΛΙΔΗΣ / SAVAS PATSALIDIS

CURRICULUM VITAE (CV)/ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Critical Stages/Scènes critiques

Critical Stages/Scènes critiques
The Journal of the International Association of Theatre Critics

USEFUL LINKS/ ΧΡΗΣΙΜΟΙ ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

ARTICLES IN ENGLISH

ΤΡΕΧΟΥΣΕΣ ΚΡΙΤΙΚΕΣ / ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΕΣ-CURRENT REVIEWS (in Greek)

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ (FOR GENERAL READING)

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΑΡΘΡΑ (SCHOLARLY PUBLICATIONS--in Greek)

Περιεχόμενα

Αρχειοθήκη ιστολογίου

Recent Posts